Nội dung chính
Cá mòi sông Hồng, loài cá nhỏ bé di cư ngược dòng vào cuối xuân, mang thịt béo ngậy, trứng thơm ngon, là đặc sản không thể bỏ lỡ của đồng bằng Bắc Bộ.
Thời vụ và hành trình sinh học của cá mòi
Những con cá mòi xuất hiện dày đặc từ cuối tháng 2 đến đầu tháng 3 âm lịch, khi mưa xuân nhẹ làm mặt sông dịu và hoa gạo ven bờ bắt đầu đỏ rực. Cá di cư từ vùng biển Đông, bơi ngược dòng sông Hồng để sinh sản, sau đó trứng nở trong nước ngọt, cá con lớn lên và trở lại biển – một vòng đời tương tự cá hồi châu Âu nhưng kích thước và môi trường khác nhau.
Đặc điểm vị giác và yếu tố địa lý
Thân cá dẹt, màu trắng bạc, vảy mỏng mềm. Thịt cá ngọt, béo nhẹ, nhiều xương mảnh có thể ăn cả xương mà không gây khó chịu. Các nhà nghiên cứu cho rằng lớp phù sa màu mỡ của sông Hồng làm tăng hàm lượng axit béo omega‑3, tạo nên hương vị “béo ngậy” đặc trưng. Cá bắt ở những khúc sâu trong đất liền thường thơm hơn, trong khi cá gần cửa sông hay ngoài khơi có mùi tanh rõ rệt.
Quy trình sơ chế truyền thống
Người dân địa phương không mổ cá theo cách thông thường vì thân cá mỏng và ruột đặc. Thay vào đó, họ cắt một góc nhỏ giữa mang và ruột để lấy sạch nội tạng, tránh làm vỡ mật. Sau đó, cá được khía chéo thân để gia vị thấm đều và giảm thời gian nấu.
Một điểm đặc trưng trong ẩm thực là sự kết hợp với nghệ và gừng
Hai loại gia vị ấm này không chỉ làm tăng hương thơm mà còn giúp cân bằng vị béo của cá. Nhiều công thức truyền thống dùng nước nghệ tươi hoặc bột nghệ pha chút muối, gừng băm nhuyễn để ướp cá trước khi chế biến.
Các món ăn tiêu biểu từ cá mòi
Cá mòi rán giòn là món phổ biến nhất. Cá được ướp nhẹ với nước nghệ, sau đó chiên ngập dầu đến khi lớp vỏ ngoài vàng ruộm. Nhờ xương mềm, thực khách có thể ăn cả xương, cảm nhận độ béo, ngậy và thơm đặc trưng. Món này thường đi kèm nước mắm pha gừng.
Cá mòi nướng lá bưởi được ướp nghệ hoặc gừng, cuộn trong lá bưởi và nướng trên than hoa. Khi lá bưởi mở ra, hương thơm của lá hòa quyện cùng mùi cá, tạo nên hương vị độc đáo không thể nhầm lẫn.
Chả cá mòi – cá băm nhuyễn cùng xương, trộn với lá lốt, hành, ướp gia vị, cuộn lá lốt và rán vàng. Món này thường xuất hiện trong các bữa tiệc gia đình vào cuối xuân.
Ngoài ra, cá mòi còn được kho nghệ, kho gừng, kho dưa, kho chuối xanh hoặc nấu canh su hào, dưa chua, đáp ứng đa dạng khẩu vị của người miền Bắc.
Thị trường và giá cả
Vũ Điện (Hưng Yên) là điểm tập trung cá mòi lớn nhất, nơi giao nhau của sông Hồng, sông Luộc và sông Nam Định. Ở đây, giá cá dao động 20.000‑30.000 đồng/kg; khi vận chuyển vào Hà Nội, giá có thể lên tới 50.000‑70.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng.
Văn hoá ẩm thực quanh sông Hồng
Trong những ngày cuối xuân, cá mòi không chỉ là thực phẩm mà còn là biểu tượng của nhịp sống gắn liền với sông Hồng. Hương vị béo ngậy, trứng thơm ngon gợi nhớ về mùa vụ, về những buổi sáng chợ cá rộn ràng, và là ký ức không thể phai của người con xa quê.