Nội dung chính
Làn sóng AI đe dọa việc làm đang tạo nên một cuộc đua sinh tồn khốc liệt tại Trung Quốc, khiến hàng triệu lao động trẻ rơi vào trạng thái kiệt sức và buộc phải chọn cách nằm thẳng.
Đầu tháng 3 vừa qua, một khung cảnh hy hữu đã diễn ra trước trụ sở tập đoàn công nghệ Tencent tại Thâm Quyến. Gần 1.000 người, từ những sinh viên vừa ra trường, nhân viên văn phòng cho đến những người đã nghỉ hưu, kiên nhẫn xếp hàng dài chỉ để cài đặt OpenClaw — một “tác nhân AI” mã nguồn mở đang gây bão. Đằng sau sự hào hứng với công nghệ mới là một nỗi sợ hãi hiện hữu về sự đào thải.
Đối với Lambert Li, một nhân viên văn phòng tại Thượng Hải, sự bành trướng của AI không mang lại cảm giác tiện nghi mà là một sự nghẹt thở. Anh ví von thị trường lao động hiện nay không khác gì một trò chơi sinh tồn tàn khốc: “Cảm giác như đang chơi Squid Game vậy. Bạn có thể bị loại bất cứ lúc nào. Sao mà không lo được?”. Nỗi ám ảnh này không hề viển vông khi năm ngoái, công ty của Li đã mạnh tay cắt giảm 30% nhân sự, mục tiêu nhắm thẳng vào những nhân sự chậm thích nghi với AI.
Khi AI trở thành “thước đo sinh tồn” tại công sở
Cơn sốt OpenClaw — hay còn được gọi vui là trào lưu “nuôi tôm hùm” theo logo phần mềm — thực chất là tấm gương phản chiếu nỗi bất an sâu sắc của giới văn phòng. Những công cụ vốn được hứa hẹn giải phóng sức lao động giờ đây lại biến thành chiếc đồng hồ đếm ngược, đe dọa thay thế chính người vận hành chúng.
Hiện nay, việc làm quen với AI không còn là một kỹ năng cộng thêm (nice-to-have) mà đã trở thành điều kiện sống còn. Betty Lai, một quản lý marketing sản phẩm, cho biết kỹ năng sử dụng AI đã chính thức trở thành thước đo bắt buộc trong kỳ đánh giá hiệu suất hằng năm. Hệ quả là những buổi học nhóm tự phát mọc lên khắp nơi, nơi nhân viên tranh giành từng vị trí để không bị tụt hậu.
Dữ liệu thực tế cho thấy áp lực này là có cơ sở. Một nghiên cứu từ Đại học Bắc Kinh phân tích hơn một triệu tin tuyển dụng (2018-2024) chỉ ra rằng nhu cầu nhân sự ở các mảng lập trình, kế toán, biên tập và bán hàng — những vị trí AI dễ dàng can thiệp — đã sụt giảm nghiêm trọng. Đồng thời, khảo sát từ Cheung Kong Graduate School of Business với gần 12.000 người tham gia cho thấy hơn 85% cảm thấy bất an về “nồi cơm” của mình.
Trên mạng xã hội RedNote, hashtag #AIAnxiety (nỗi lo AI) thu hút hàng triệu lượt tương tác. Những lời than vãn như “Theo kịp AI còn mệt hơn cả làm việc” hay câu hỏi nhức nhối “Bao giờ đến lượt tôi bị thay thế?” đã trở thành tâm trạng chung của thế hệ làm công ăn lương.
Điểm gãy tâm lý: Từ kiệt sức đến trào lưu “nằm thẳng”
Nỗi sợ hãi về AI không tồn tại độc lập mà cộng hưởng với một nền kinh tế đang gặp nhiều thách thức. Theo ghi nhận từ The Epoch Times, thu nhập co hẹp và cơ hội thăng tiến mờ mịt đang bao trùm từ các siêu đô thị đến vùng nông thôn.
Minh chứng điển hình là một bác sĩ tại Bắc Hải, người đã chứng kiến mức lương của mình bốc hơi một nửa, từ 20.000 nhân dân tệ xuống còn chưa đầy 10.000 nhân dân tệ. Tại Sâm Châu, các doanh nghiệp nhỏ lao đao, hàng loạt cửa hàng đóng cửa, đẩy khu vực tư nhân vào thế chật vật duy trì.
Nhóm chịu tổn thương sâu sắc nhất chính là thanh niên từ 16-24 tuổi. Năm 2025, tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm này dao động từ 15-19%, vượt xa mức trung bình toàn cầu. Nhiều cử nhân chấp nhận mức lương bèo bọt 3.000 nhân dân tệ hoặc chuyển sang chạy xe công nghệ, giao hàng. Sự bấp bênh của công việc tự do, cộng với áp lực nâng cấp bản thân không ngừng để đối phó với AI, đã đẩy họ tới giới hạn chịu đựng.
Frank Wang, một lập trình viên 28 tuổi tại Thành Đô, sau một thời gian dài cuồng cuồng chạy đua với công nghệ mới, đã quyết định buông xuôi: “Giờ tôi chỉ nằm thẳng thôi. Nếu họ sa thải tôi thì cứ sa thải, tôi sẽ chờ trợ cấp”. Trào lưu “nằm thẳng” (tang ping) — từ chối cạnh tranh khốc liệt — giờ đây trở thành tấm khiên tâm lý cuối cùng cho những người trẻ đã quá kiệt sức.
Chuyên gia kinh tế Li Chen từ tổ chức Anbound (Bắc Kinh) cảnh báo rằng khi tầng lớp trung lưu và giới trẻ thắt chặt chi tiêu để phòng hờ rủi ro mất việc, các nỗ lực kích cầu tiêu dùng của chính phủ sẽ vấp phải rào cản lớn, tạo nên một vòng xoáy kinh tế tiêu cực.
Triển vọng dài hạn: Sự tiến hóa tất yếu hay rủi ro hệ thống?
Dù hiện tại khá ảm đạm, nhưng nhìn dưới góc độ tiến hóa kinh tế, sự chuyển dịch này là điều khó tránh khỏi. Một khảo sát của KPMG cho thấy 69% người dân Trung Quốc vẫn tin rằng lợi ích dài hạn của AI sẽ vượt qua những rủi ro ngắn hạn.
Theo China Daily, chìa khóa nằm ở cải cách thị trường. Ông Zhang Bin, Phó Giám đốc Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới, nhận định công nghệ có thể xóa sổ những công việc cũ nhưng sẽ khai sinh ra những ngành nghề mới. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi một môi trường cạnh tranh công bằng và rào cản gia nhập thấp để các mô hình kinh doanh sáng tạo có đất diễn.
Ông ví quá trình này như việc trồng cây: không thể lớn thẳng tắp sau một đêm mà phải trải qua những khúc quanh, những giai đoạn uốn nắn trước khi trở thành cổ thụ. Sự kiên nhẫn và các chính sách linh hoạt là điều kiện cần để xoa dịu những cú sốc hiện tại.
Tuy nhiên, trong khi chờ đợi “cái cây kinh tế” đâm chồi, mỗi cá nhân vẫn phải tự tìm chiến thuật sinh tồn. Như bà Betty Lai chia sẻ: “Lo lắng cũng chẳng giải quyết được gì. Chúng ta đã ở trong làn sóng này rồi: hoặc cưỡi lên nó, hoặc bị cuốn trôi”.
Góc nhìn chuyên gia: Sự trỗi dậy của trào lưu “nằm thẳng” không đơn thuần là sự lười biếng của Gen Z, mà là phản ứng phòng vệ trước một hệ thống áp lực vượt quá khả năng thích nghi của con người. Khi AI tăng tốc, khoảng cách giữa năng lực thực tế và yêu cầu công việc bị kéo giãn, tạo ra một “khoảng trống tuyệt vọng”. Giải pháp không chỉ là dạy mọi người dùng AI, mà là tái định nghĩa giá trị của con người trong công việc — những giá trị mà AI không thể thay thế như tư duy phản biện, sự thấu cảm và khả năng sáng tạo chiến lược.
Bạn nghĩ sao về tương lai của việc làm khi AI ngày càng thông minh hơn? Liệu “nằm thẳng” là giải pháp thoát ly hay là sự đầu hàng? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới!