Nội dung chính
Sinh kế bền vững đầm phá Tam Giang không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là chiến lược sống còn để bảo vệ hệ sinh thái nước lợ lớn nhất Đông Nam Á hiện nay.
Khi nguồn lợi thủy sản không còn dồi dào như những thập kỷ trước, tư duy khai thác truyền thống của ngư dân vùng ven phá đã chạm ngưỡng giới hạn. Việc giữ gìn đầm phá giờ đây không còn là khẩu hiệu bảo tồn thuần túy, mà chính là cách duy nhất để đảm bảo nguồn sống lâu dài cho hàng nghìn hộ dân. Trong bối cảnh đó, một mô hình chuyển đổi từ “khai thác tận diệt” sang “cộng sinh bền vững” đang dần định hình.
Chuỗi cung ứng truyền thống và áp lực lên nguồn lợi thủy sản
Tại Tam Giang, sinh kế là một mạng lưới liên kết chặt chẽ, nơi mỗi cá nhân là một mắt xích không thể tách rời. Từ những chuyến đò rời bến lúc nửa đêm, đến không khí hối hả tại chợ Cồn Gai khi trời chưa sáng, và cuối cùng là các tuyến trung chuyển đưa sản vật vào đất liền. Sự vận hành nhịp nhàng này giúp vòng quay mưu sinh không bị đứt gãy.
Điển hình như trường hợp của vợ chồng ông Trần Văn Trai và bà Nguyễn Thị Tịnh tại Cồn Tộc. Với họ, chiếc đò không chỉ là phương tiện vận chuyển mà là cầu nối sinh kế. Khi sản vật từ những ngư dân như ông Nguyễn Văn Bé qua tay bà Tịnh để vào bờ, đó không chỉ là giao dịch mua bán mà là sự tương trợ. Chị Võ Thắm, một thương lái tại chợ Cồn Gai, chia sẻ rằng sự gắn kết này đã tồn tại qua nhiều thế hệ, nơi mọi người hiểu rằng nếu một khâu dừng lại, cả chuỗi cung ứng sẽ bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, lịch sử cho thấy sự cân bằng này từng bị đe dọa. Trước đây, khi dân cư thưa thớt, việc đánh bắt đơn giản bằng lưới, câu, lờ là đủ sống. Nhưng khi áp lực dân số tăng cao, nguồn lợi bị khai thác quá mức dẫn đến tình trạng suy kiệt. Điều này buộc cộng đồng vạn đò phải thay đổi nhận thức.
Từ tư duy “khai thác” sang “cộng sinh”: Bài học từ cư dân vạn đò
Ông Hồ Quả, một cư dân vạn đò lâu năm, nhận định rằng việc tổ chức bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã mang lại hiệu quả thực tế. Thay vì chạy theo số lượng, ngư dân đã học cách khai thác vừa phải, kết hợp bảo tồn để duy trì sự phát triển tự nhiên. Đây chính là bước chuyển từ kinh tế khai thác sang kinh tế tái tạo.
Để hiện thực hóa điều này, ông Trần Văn Trai đã chọn nuôi tôm trên đìa và đầm phá, thay vì chỉ dựa vào đánh bắt tự nhiên. Việc tạo ra các khu vực trú ngụ cho hải sản sinh sôi chính là cách ngư dân tự tạo ra “ngân hàng sinh học” cho chính mình.
Chiến lược quy hoạch bảo tồn gắn liền với phát triển kinh tế
Theo ông Trần Quang Nhất, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản thành phố Huế, từ năm 2010, cơ quan chức năng đã thiết lập 22 khu vực bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Hiện nay, đề án nâng cấp các khu vực này lên khoảng 3.000ha (chiếm 22% diện tích đầm) đang được triển khai nhằm tạo bãi đẻ và môi trường sống cho các loài đặc hữu.
Kiểm soát ô nhiễm thượng nguồn – Điều kiện tiên quyết
Một góc nhìn thực tế từ ông Hồ Quả cho thấy, bảo vệ Tam Giang không thể chỉ thực hiện tại chỗ. Cần một cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt nước thải từ các khu công nghiệp và nông nghiệp ở thượng nguồn các dòng sông đổ về đầm phá. Nếu chất lượng nước không được đảm bảo, mọi nỗ lực tái tạo nguồn lợi tại chỗ sẽ trở nên vô nghĩa.
Chuyển đổi cơ cấu sản xuất và hỗ trợ tài chính
Ông Nguyễn Văn Sĩ (xã Phú Vinh) đề xuất một giải pháp mang tính kinh tế: Chuyển đổi những vùng đất lúa 1 vụ kém hiệu quả, thường xuyên ngập lụt ven đầm sang nuôi trồng thủy sản. Mô hình này không chỉ tăng năng suất trên cùng một đơn vị diện tích mà còn mở rộng cơ hội cho nhiều hộ dân.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là vốn đầu tư ban đầu. Để người dân không quay lại con đường khai thác tận diệt, chính quyền cần có cơ chế cho vay vốn ưu đãi để họ mạnh dạn chuyển đổi mô hình sinh kế.
Đánh thức tiềm năng du lịch sinh thái cộng đồng
Không chỉ dừng lại ở thủy sản, Tam Giang đang được định hướng trở thành tâm điểm của du lịch trải nghiệm tại Huế. Bà Trần Thị Hoài Trâm, Giám đốc Sở Du lịch thành phố Huế, cho biết thành phố đang xây dựng đề án phát triển du lịch sinh thái cộng đồng. Đây sẽ là hướng đi mới, giúp ngư dân vạn đò đa dạng hóa nguồn thu nhập, giảm áp lực lên việc đánh bắt tự nhiên.
Nhìn từ góc độ phát triển bền vững, sự thay đổi tại Tam Giang không đến từ những mệnh lệnh hành chính, mà bắt nguồn từ sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng. Khi người dân hiểu rằng “bảo vệ đầm phá là bảo vệ nồi cơm của chính mình”, họ sẽ trở thành những người bảo vệ tận tụy nhất.
Bài học rút ra: Sự thành công của mô hình Tam Giang nằm ở sự kết hợp giữa 3 yếu tố: Quy hoạch nhà nước (khu bảo tồn) + Hỗ trợ tài chính (vốn chuyển đổi) + Ý thức cộng đồng (khai thác bền vững). Khi ba trụ cột này vận hành đồng bộ, thiên nhiên sẽ nuôi dưỡng con người một cách bền vững nhất.
Theo bạn, liệu mô hình du lịch sinh thái cộng đồng tại Tam Giang có thể trở thành hình mẫu cho các vùng đầm phá khác tại Việt Nam? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn hoặc đăng ký theo dõi để cập nhật thêm các mô hình kinh tế xanh bền vững.