Gen Z và thách thức AI: Những kỹ năng “không thể thay thế”

Trong thời đại AI ngày càng xâm nhập mọi lĩnh vực, học sinh thế hệ Gen Z cần trang bị bộ kỹ năng “thuần người” để duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường lao động tương lai.

Tiếp cận AI một cách cân bằng

Theo Tiến sĩ Phạm Hồng Hoa – Phó Hiệu trưởng Trường Nam Úc Scotch AGS (TPHCM), việc đưa AI vào giáo dục cần một quan điểm trung lập, tránh cả “cứu cánh” và “kẻ thù”. Ông nhấn mạnh: “Học sinh phải được định hướng để phát triển tư duy độc lập, liêm chính học thuật và khả năng làm chủ công nghệ ngay từ bậc phổ thông”.

Nhiều trường đại học trên thế giới đã thiết lập quy chế nghiêm ngặt về việc sử dụng AI, nhằm bảo vệ các giá trị cốt lõi như trung thực học thuật, tư duy phản biện và phân tích độc lập. AI chỉ là công cụ hỗ trợ mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, không thể thay thế quá trình suy nghĩ, lập luận và sáng tạo của con người.

Kiểm soát và định hướng sử dụng AI ở bậc phổ thông

Ở bậc tiểu học và trung học, nơi nền tảng tư duy đang được hình thành, việc quản lý AI càng cần chặt chẽ hơn. Nếu học sinh lệ thuộc quá sớm, họ có nguy cơ mất đi khả năng tự học và tư duy độc lập – những yếu tố quyết định thành công lâu dài.

Tại Scotch AGS, giáo viên đã đưa ra tiêu chí rõ ràng cho các môn khoa học xã hội, kinh tế và nhân văn, những lĩnh vực dễ bị lạm dụng AI. Hệ thống kiểm tra đạo văn và phát hiện nội dung do AI tạo được tích hợp vào quy trình chấm bài, nhằm khuyến khích học sinh thể hiện lập luận cá nhân và khả năng phân tích của mình.

Những hoạt động “thuần người” trong lớp học

Những buổi thảo luận, thuyết trình, làm việc nhóm và phản biện quan điểm đã trở thành phần không thể thiếu trong chương trình giảng dạy. Các hoạt động này buộc học sinh phải diễn đạt suy nghĩ bằng ngôn ngữ của mình, lắng nghe ý kiến khác biệt và bảo vệ lập luận bằng lý lẽ, thay vì dựa vào câu trả lời có sẵn từ công nghệ.

Song song với đó, tinh thần học tập suốt đời được nuôi dưỡng qua việc khuyến khích học sinh tự đánh giá quá trình học, điều chỉnh phương pháp và chủ động tìm kiếm tri thức mới.

Kỹ năng “thuần người” mà AI không thể thay thế

Bà Nguyễn Thị Kim Huệ – Hiệu trưởng Trường THPT Bình Tân (TPHCM) cho rằng, thay vì lo sợ AI thay thế, học sinh Gen Z nên xem AI là công cụ mở rộng năng lực bản thân. Bà nhấn mạnh 7 kỹ năng cốt lõi:

1. Tư duy phản biện: khả năng đặt câu hỏi, phân tích và đánh giá thông tin một cách độc lập.
2. Kỹ năng giải quyết vấn đề: áp dụng kiến thức vào các tình huống thực tiễn.
3. Giao tiếp và làm việc nhóm: truyền đạt ý tưởng, lắng nghe và hợp tác hiệu quả.
4. Trí tuệ cảm xúc: thấu hiểu, chia sẻ và tạo ảnh hưởng tích cực trong môi trường xã hội.
5. Sáng tạo và đổi mới: dám nghĩ, dám làm và đưa ra các giải pháp độc đáo.
6. Học tập suốt đời: tự đánh giá, điều chỉnh phương pháp và không ngừng cập nhật kiến thức.
7. Khả năng làm chủ công nghệ: sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, không để nó quyết định toàn bộ quá trình học.

Những kỹ năng này không chỉ giúp học sinh thích nghi với môi trường học tập hiện đại mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp trong các ngành nghề tương lai, nơi yêu cầu sự kết hợp hài hòa giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng mềm.

Nhận định từ chuyên gia thị trường lao động

Ông Trần Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, cho biết AI sẽ thay đổi cấu trúc việc làm nhưng không đồng nghĩa với việc “xóa sổ” cơ hội việc làm cho con người. “Nguy cơ thực sự là không học, không rèn luyện kỹ năng. Khi không cập nhật kiến thức, người lao động sẽ tự tụt hậu.”

Theo ông, người lao động giỏi không cần biết mọi thứ, mà cần hiểu rõ điểm mạnh của mình, tập trung vào lĩnh vực phù hợp và đầu tư học tập chuyên sâu. Hiện tại, nhu cầu nhân lực tại TPHCM tập trung vào thương mại, dịch vụ, công nghiệp và xây dựng – các ngành đòi hỏi cả kiến thức chuyên môn và kỹ năng mềm.

Do đó, học sinh Gen Z cần xác định sở thích, năng lực cá nhân và bám sát xu hướng thị trường để không bị “vượt mặt” trước AI. Khả năng học hỏi, sáng tạo và tạo ra giá trị mới sẽ luôn là lợi thế bền vững.

Kết luận: Xây dựng môi trường học tập hướng tới tư duy độc lập

Tiến sĩ Phạm Hồng Hoa tổng kết: “Thay vì cấm hay cho phép AI, nhà trường nên xây dựng khung hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, gắn với mục tiêu học tập rõ ràng. Chương trình học cần giảm ghi nhớ máy móc, tăng thảo luận, dự án và học tập liên môn. Giáo viên phải trở thành người dẫn dắt tư duy.”

Trong thế giới AI ngày càng mạnh, kỹ năng giúp học sinh không bị thay thế không nằm ở việc biết dùng AI đến đâu, mà ở tư duy độc lập, liêm chính học thuật, khả năng giao tiếp và tinh thần học tập suốt đời.

Hồ Phúc