Sai sót của tổ lái khiến máy bay B-52 Mỹ rơi xuống đảo Greenland mang theo bốn quả bom hạt nhân, gây ra một trong những vụ rò rỉ phóng xạ nghiêm trọng nhất trong lịch sử Chiến tranh Lạnh.

Nguyên nhân và diễn biến tai nạn

Vào ngày 21/1/1968, chiếc B-52G mang mã hiệu HOBO‑28 thực hiện nhiệm vụ tuần tra hạt nhân quanh căn cứ Thule, Greenland, với bốn quả bom nguyên tử trên boong. Khi đang bay vòng kín, một thành viên phi hành đoàn ngửi thấy mùi cao su cháy. Nguyên nhân là đệm mút đặt trên lỗ thoát khí nóng đã bốc cháy, tạo ra ngọn lửa lan nhanh trong khoang lái.

Phi hành đoàn cố gắng dập tắt đám cháy, nhưng lửa vượt quá tầm kiểm soát. Hệ thống điện ngừng hoạt động, buồng lái ngập khói và liên lạc khẩn cấp với sân bay Thule không kịp. Kết quả, máy bay lao xuống băng vịnh North Star với tốc độ khoảng 900 km/h.

Trong số bảy thành viên phi hành đoàn, sáu người đã nhảy dù thành công. Thành viên thứ bảy tử vong do chấn thương đầu nghiêm trọng khi cố gắng thoát ly. Va chạm mạnh đã kích hoạt các khối thuốc nổ phụ trên các quả bom, nhưng không gây ra vụ nổ hạt nhân. Thay vào đó, vật liệu phóng xạ (plutonium) bị rải khắp bề mặt băng, tạo ra “vết sẹo” dài 700 m, rộng 160 m.

Hậu quả phóng xạ và công tác dọn dẹp

Ngay sau vụ rơi, nhóm thợ săn Inuit địa phương là những người đầu tiên tới hiện trường, tiếp sau đó là hàng trăm binh sĩ Mỹ và nhân viên Đan Mạch. Dưới nhiệt độ xuống -60 °C, họ thu thập mảnh vỡ máy bay và tấn công hàng tấn băng nhiễm xạ.

Washington ban đầu muốn để máy bay chìm xuống đáy vịnh, nhưng Đan Mạch yêu cầu Mỹ thu hồi toàn bộ máy bay và băng bị ô nhiễm. Cuộc dọn dẹp mang tên “Crested Ice” được triển khai nhanh chóng trước khi băng tan vào mùa xuân. Các mảnh vỡ được chuyển tới nhà máy Pantex (Texas) để giám định, còn băng nhiễm xạ được đóng trong thùng thép và vận chuyển tới cơ sở Savannah River (Nam Carolina).

Cuộc điều tra sau đó cho thấy một số người tham gia dọn dẹp gặp các vấn đề sức khỏe như mệt mỏi cực độ, bệnh ngoài da và suy giảm hệ miễn dịch. Tuy nhiên, các báo cáo không thể khẳng định mối liên hệ trực tiếp với phơi nhiễm phóng xạ, và một số kết luận cho rằng những triệu chứng có thể xuất phát từ lối sống.

Bối cảnh chiến dịch “Chrome Dome”

HOBO‑28 chỉ là một trong hàng trăm chuyến bay của chiến dịch bí mật “Chrome Dome”, trong đó các phi đội B-52 mang theo vũ khí hạt nhân liên tục tuần tra trên không, sẵn sàng thực hiện phản công hạt nhân nếu Mỹ bị tấn công. Từ 1958 đến 1965, căn cứ Thule đã lưu trữ ít nhất 48 đầu đạn hạt nhân.

Đan Mạch tuyên bố Greenland là “vùng phi hạt nhân” từ năm 1957, nhưng tài liệu giải mật năm 1995 cho thấy Thủ tướng H. C. Hansen đã ngầm cho phép Mỹ triển khai vũ khí hạt nhân qua một bức thư viết tay cho đại sứ Mỹ, khiến quan hệ Washington‑Copenhagen trở nên căng thẳng.

Di sản và những câu hỏi chưa giải đáp

Năm 2008, BBC công bố rằng một trong bốn quả bom chưa được thu hồi; nó đã rơi vào đáy biển và một chiến dịch trục vớt bằng tàu ngầm không thành công. Một số chuyên gia cho rằng vật liệu hạt nhân cấp độ vũ khí vẫn còn nằm sâu dưới lớp băng, nhưng Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch (2009) phủ nhận việc mất bom, cho rằng các cuộc tìm kiếm nhằm truy vết uranium‑235 trong tầng thứ cấp.

Cho dù chưa có bằng chứng xác thực về việc mất bom, vụ tai nạn vẫn là lời nhắc nhở mạnh mẽ về rủi ro của việc triển khai vũ khí hạt nhân trên không và tầm quan trọng của việc quản lý an toàn hạt nhân trong thời kỳ căng thẳng địa chính trị.

Phạm Giang (Theo New World, Eurasian Times)