Nội dung chính
Làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc đang tạo ra một cuộc chuyển dịch lao động khổng lồ khi 247 triệu người quyết định từ bỏ sự ổn định để theo đuổi nền kinh tế gig linh hoạt.
Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, một cử nhân điều dưỡng 25 tuổi, không còn mặc áo blouse trắng mà đang tất bật làm “hộ tống y tế” là minh chứng rõ nét nhất. Thay vì một lộ trình nghề nghiệp cố định tại các cơ sở y tế, cô chọn làm việc qua nền tảng số để đổi lấy sự chủ động về thời gian, với mức thu nhập dao động từ 875 đến 1.167 USD mỗi tháng.
Cuộc đại di cư từ biên chế sang kinh tế nền tảng
Số liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh biến động chưa từng có: khoảng 247 triệu người — tương đương 30% lực lượng lao động Trung Quốc — đang hoạt động theo mô hình linh hoạt. Con số này đã tăng mạnh so với mức 200 triệu người vào năm 2021, trong đó nhóm thanh niên dưới 24 tuổi chiếm ưu thế áp đảo.
Đây không chỉ là sự thay đổi về hình thức làm việc mà là một cú xoay trục tư duy nghề nghiệp. Khái niệm “bát cơm sắt” (những vị trí biên chế nhà nước hoặc tập đoàn lớn với sự đảm bảo trọn đời) đang dần mất đi sức hút trước hai áp lực lớn:
- Sự khốc liệt của thị trường: Lượng sinh viên tốt nghiệp đạt đỉnh mỗi năm khiến cuộc đua vào các văn phòng truyền thống trở nên quá tải.
- Sự kiệt sức từ văn hóa “996”: Áp lực làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần đã đẩy giới trẻ tìm kiếm những lối thoát mới.
Thị trường này đang phân hóa thành hai thái cực rõ rệt. Một bên là lao động chân tay như tài xế, giao hàng, hộ tống y tế. Bên còn lại là nhóm “lao động trên mây” với kỹ năng cao như lập trình viên AI, sáng tạo nội dung hay thiết kế từ xa. Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, đã chứng minh rằng làm việc tự do có thể mang lại thu nhập vượt trội (400.000-500.000 nhân dân tệ/năm) nếu sở hữu chuyên môn sắc bén.
Nền kinh tế “làm mọi thứ” và mặt tối của sự tự do
Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của sự tự chủ là một thực tế khắc nghiệt. Khi tăng trưởng kinh tế vĩ mô chậm lại, nền kinh tế gig không còn là lựa chọn của đam mê mà trở thành “lưới an sinh bất đắc dĩ” cho những người không tìm được việc ổn định.
Trên các nền tảng như Xianyu, một thị trường dịch vụ siêu nhỏ đã hình thành: từ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ đến cả những dịch vụ tâm lý như “trò chuyện đêm khuya”. Đáng báo động hơn, ngay cả những ngành nghề chuyên môn cao như y bác sĩ cũng đang chịu tác động. Theo South China Morning Post, thu nhập của giới y tế có nơi sụt giảm tới 30-40%, buộc nhiều người phải làm thêm nghề giao đồ ăn để trang trải nợ nần và chi phí sinh hoạt.
Một khảo sát năm 2025 chỉ ra thực trạng đáng buồn: gần 80% lao động nền tảng kiếm được chưa đầy 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Để duy trì mức sống tối thiểu, họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong khi biên lợi nhuận của mỗi đơn hàng liên tục bị các thuật toán ép xuống mức thấp nhất.
Vùng xám pháp lý và nỗ lực tái lập trật tự từ Bắc Kinh
Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt hoàn toàn các mạng lưới bảo vệ: không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu. Người lao động đang phải tự gánh chịu mọi rủi ro nghề nghiệp trong một “vùng xám pháp lý” đầy bất ổn.
Trước tình hình này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu có những động thái can thiệp quyết liệt. Kế hoạch 12 điểm được công bố vào cuối tháng 4 nhằm thiết lập hành lang pháp lý cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:
- Kiểm soát thuật toán: Đảm bảo tính minh bạch trong việc phân bổ công việc, tránh việc các nền tảng thao túng thu nhập qua “hộp đen” công nghệ.
- Công bằng thu nhập: Yêu cầu các nền tảng đảm bảo mức thù lao xứng đáng với công sức lao động.
- Gỡ bỏ rào cản hành chính: Kết nối quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu với lao động linh hoạt, thay vì chỉ bó hẹp trong hộ khẩu truyền thống.
Sự chuyển dịch này cho thấy làm việc tự do không còn là một trào lưu nhất thời mà đã trở thành một cấu trúc bền vững của thị trường lao động hiện đại. Với nhiều người, lựa chọn giữa “tự do” và “ổn định” thực tế đã biến thành bài toán sinh tồn: “Có việc để làm hay không”.
Góc nhìn chuyên gia: Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig là hệ quả tất yếu của quá trình số hóa và sự thay đổi cấu trúc kinh tế. Tuy nhiên, nếu không có các cơ chế bảo trợ xã hội đủ mạnh, sự linh hoạt này sẽ sớm trở thành gánh nặng cho hệ thống an sinh quốc gia trong dài hạn. Bạn nghĩ sao về xu hướng này? Liệu sự tự do về thời gian có đáng để đánh đổi sự an toàn về tài chính?
